Στην αρχή οι άνθρωποι μιλούσαν μόνο

- και τραγουδούσαν και χόρευαν και παίζαν μουσική.

Γραπτός λόγος δεν υπήρχε,

έτσι ο καθένας μπορούσε να επικοινωνήσει μονάχα μ· αυτούς που ήταν δίπλα του,

- γεωγραφικά και χρονικά.

Μονάχα οι ποιητές και οι παπάδες είχαν λόγο που ακουγόταν μακριά.

Ο Όμηρος κι ο ιερέας της Ίσιδος μόνο μπορούσαν να πούν πράγματα που, παρεφθαρμένα κάπως, θα πηγαίναν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και πολλούς αιώνες αργότερα.

- όσο για τη μουσική και το χορό τους λίγα γνωρίζουμε.

Μετά, ήρθε η γραφή.

Μια μικρή μικρή μειοψηφία ανθρώπων

- περισσότεροι όμως από τους ποιητές και τους ιερείς-

μπορούσε να εκφραστεί με ένα μέσο που πήγαινε μακριά στο χώρο και το χρόνο.

Και μια ευρύτερη μειοψηφία, μπορούσε να τα διαβάσει

- για το εαυτό της και για να τα πεί, κατά το δοκούν, στους άλλους.

Για να κρατηθούν όμως αυτά, τα γραπτά δημιουργήματα, χρειαζόταν οι βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας

- που καμμιά φορά καιγόταν

Μετά ήρθε η τυπογραφία.

Σύντομα ακολούθησε ο φωνογράφος, το μαγνητόφωνο, ο κινηματογράφος, το βίντεο.

Έτσι μπορέσαμε να αποτυπώνουμε όχι μόνο τα λόγια μας αλλά και πολλά από τα άλλα μας πνευματικά δημιουργήματα: το τραγούδι, τη μουσική, το χορό

- είμαστε η πρώτη γενιά που γνωρίζει τη φωνή ανθρώπων που πεθάναν πρίν εμείς γεννηθούμε-

Νέος πλούτος πνευματικός, νέες δυνατότητες για την εκπαίδευση και, βέβαια, πάλι η Deutsche Grammophon, η Paramount και η Time Warner αποφασίζουν για την έκδοση και τη διάδοση και αυτών μας των πνευματικών δημιουργημάτων,

Μέσο κατάλληλο για την αποτύπωση όλων των μορφών ανθρώπινης πνευματικής δημιουργίας, ικανό για στιγμιαία διάδοσή τους σε όλη τη γή

- ως τεχνολογική δυνατότητα, βέβαια, γιατί η κοινωνική πραγματικότητα είναι ότι το Internet φτάνει σήμερα σε μια ελάχιστη μειοψηφία των ανθρώπων του πλανήτη-και για τη διατήρησή τους χωρίς κανένα περιορισμό

Όμως το web σύντομα πλημμύρισε. Όχι τεχνολογικά ή λόγω περιορισμών τηλεπικοινωνιακής παροχής -αυτά διορθώνονται. Πλημμύρισε από όγκο πληροφορίας και έχασε από ποιότητα. Κι αν προς στιγμή κάποιοι νομίσανε ότι βρήκαν τον τρόπο να ξεφύγουμε από τη "μιζέρια" του σχολικού βιβλίου, γρήγορα αντιμετώπισαν το πρόβλημα των "17.352 documents"

- απάντηση του web search σ· αυτό που νομίζαν ότι ήταν το πρόβλημα: ότι τάχα το βιβλίο είναι λίγο, φτωχό, μονομερές και ανεπίκαιρο.

Ξαφνικά, ενώ μέχρι τώρα η οδηγία ήταν "Παδί μου, διάβασε"

- "Τί να διαβάσω";

- Σελίδες 37 έως 41 του βιβλίου σου, άντε και ένα άρθρο στην εγκυκλοπαίδεια, ίσως και ένα "εξωσχολικό"

- πάντως "κάτι που μπορείς να το διαβάσεις έστω κι αν χρειαστεί να ξενυχτίσεις"

τώρα, τα 17.352 documents δεν είναι δυνατό να τα διαβάσει κανείς ποτέ.

Επομένως, πρέπει να διαλέξεις ποιά από αυτά θα διαβάσεις,

επομένως εσύ και ο διπλανός σου θα διαλέξετε διαφορετικά πράγματα,

επομένως η απάντηση στην ερώτηση εξαρτάται από το αν την έκανες χτές ή σήμερα,

και εντέλει το εκπαιδευτικό (εξεταστικά; επαγγελματικά; πνευματικά;) αποτέλεσμα θα εξαρτάται λιγότερο από το αν και πόσο διάβασες και περισσότερο από το τί διάλεξες να διαβάσεις.

- πράγμα που ξέρει κάθε εργαζόμενος στην Κοινωνία της Πληροφορίας και για το οποίο το εκπαιδευτικό μας σύστημα ελάχιστα μας προετοιμάζει.

Έτσι το web και το σχολικό εργαστήριο του Οδυσσέα είναι ένα εκπαιδευτικό εργαλείο μοναδικό: όχι για τον πλούτο της πληροφορίας που μας δίνει

- ο πλούτος μιας εγκυκλοπαίδειας φτάνει και περισσεύει για τις ανάγκες και τις δυνατότητες της σχολικής εκπαίδευσης - αλλά για τη δυνατότητα παιδαγωγικής άσκησης στην επιλογή.

Αν λοιπόν η πρόκληση της εκπαίδευσης στην αρχή ήταν να μάθουν τα νέα μέλη της κοινωνίας όχι μόνο ότι ήξερε η οικογένεια και οι γείτονες αλλά και αυτό που έλεγε ο Όμηρος και ο ιερέας της Ίσιδας

- γιατί αυτή ήταν η επιτομή της τότε συσσωρευμένης κοινωνικής γνώσης,

Αν στη συνέχεια η πρόκληση της εκπαίδευσης ήταν να πληθύνουν αυτοί που μπορούσαν να γράψουν και να διαβάσουν

- γιατί αυτή η ελάχιστη μειοψηφία ήταν η αναγκαία κρίσιμη μάζα για τη συγκέντρωση, διατήρηση και αύξηση των γνώσεων,

Αν αργότερα η πρόκληση της εκπαίδευσης ήταν να τυπώσουμε κατάλληλα βιβλία σε αρκετά αντίτυπα, να εκπαιδεύσουμε ικανούς δασκάλους και να μάθουμε σε όλους να διαβάζουν

- γιατί στα βιβλία είχαμε αποτυπώσει την επιτομή της γνώσης, της τεχνικής και της κοινωνικής μας σοφίας και “γνωρίζω ανάγνωση” σήμαινε “ικανότητα για μάθηση”,

Σήμερα η πρόκληση της εκπαίδευσης είναι να ετοιμάσουμε πολίτες όχι απλά ικανούς να διαβάζουν, όχι απλά κατόχους συγκεκριμένων γνώσεων και ικανοτήτων (που δε γίνεται πιά να είναι αρκετές για όλη τη ζωή τους), αλλά ικανούς να μαθαίνουν επιλέγοντας τί θα μάθουν και τί πρέπει να διαβάσουν για να το μάθουν

Σ' αυτό που λέμε “Κοινωνία της Πληροφορίας”,

- και το οποίο λίγο μόνο κατανοούμε ακόμη-

η ικανότητα επιλογής του “τί μαθαίνω” θα είναι σημαντικότερη από την ικανότητα να μαθαίνω και πολύ περισσότερο από το “τί ξέρω”.

Το χαρακτηριστικό της δημοκρατικής παιδείας δεν είναι η ισότητα στην παροχή της αλλά στο αποτέλεσμά της. Δημοκρατική παιδεία είναι αυτή που έχει ως αποτέλεσμα αυξημένη λαϊκή συμμετοχή στην εξουσία, στις αποφάσεις, στη δημιουργία του κοινωνικού πλούτου και την κατανομή του περισσεύματος. Ότι η ισότητα των ευκαιριών μπορεί να ενισχύσει το δημοκρατικό και λαϊκό χαρακτήρα της παιδείας μας, φαίνεται να είναι μια βάσιμη υπόθεση στην περίοδο που ζούμε.

Όμως ισότητα ευκαιριών δεν σημαίνει ταυτότητα παραστάσεων. Η ικανότητα να παράγεις πνευματικά, σε περιβάλλον συλλογικό συνάμα και ανταγωνιστικό, στη βάση διαφορετικών, επιλεγμένων, εξατομικευμένων, παραστάσεων φαίνεται να είναι κρίσιμη για την κοινωνία της πληροφορίας. Η ικανότητα επιλογής και ιεράρχησης των πηγών πληροφορίας και γνώσης, ο σχηματισμός και η υποστήριξη απόψεων βάσει πηγών επιλεγμένων από τον καθένα μας φαίνεται να είναι απαραίτητα εφόδια

- και μόνο επαρκώς εφοδιασμένοι πολίτες μπορούν να είναι ουσιαστικά μέλη μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Τα εργαστήρια του Οδυσσέα και της Οδύσσειας, λοιπόν, είναι σχολικοί χώροι όπου, σε προστατευμένο περιβάλλον, τα παιδιά θα αρχίσουν να μαθαίνουν πώς να διαλέγουν τί θα διαβάσουν και τί θα μάθουν. Και ενώ θα καλλιεργούν τη συλλογικότητα δουλεύοντας "αναγκαστικά" σε μικρές ομάδες, θα εκπαιδεύονται και στην άμιλλα και τη διαφορετικότητα. Το ότι δεν θα διαλέξουν όλοι το ίδιο και το ότι το αποτέλεσμα της συγκεκριμένης εκπαιδευτικής διαδικασίας θα εξαρτηθεί κυρίως από τέτοιου είδους δική τους επιλογή, θα είναι μάθημα με θεμελιώδη σημασία για τη ζωή τους.

ΥΓ. Αναγνωρίζω ότι είναι προπετές να συγκρίνω ανθρώπινες κατακτήσεις χιλιάδων χρόνων όπως ο γραπτός λόγος, ή αιώνων όπως η τυπογραφία, με μια τεχνολογική εξέλιξη σαν το world wide web που μπορεί μεθαύριο να μην υπάρχει. Μόνη μου δικαιολογία ότι ζούμε σε μιά εκθετική καμπύλη -μα η διάρκεια της ζωής μας δεν αρκεί για να βρούμε τις τιμές των παραμέτρων της...

Θανάσης Χατζηλάκος
Υπεύθυνος ενέργειας "Οδύσσεια" (ΙΤΥ)

Πληροφορίες

Δ/νση Σπουδών Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης
Τηλ.: (01) 3222584, Fax: (01) 3224249
Δ/νση Κοινοτικού Πλαισίου Στήριξης
Τηλ.: (01) 3314531, Fax: (01) 3225029
Ερμού 15, 101 85 Αθήνα
http://www.ypepth.gr 

Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών (ΙΤΥ)

Κεντρικά Γραφεία
Κολοκοτρώνη 3, 262 21 Πάτρα
Τηλ.: (061) 625148, 221834, 221854
Fax: (061) 221826

Γραφείο Αθηνών
Ακταίου 11 & Πουλοπούλου, 118 51 Θησείο
Τηλ.: (01) 3416220, Fax: (01) 3416700